Na wykład „Sygnalizacja purynergiczna w mózgu: rola receptorów P2X w zdrowiu i chorobie”, który odbył się 16 listopada, zaprosiło Laboratorium Medycyny Regeneracyjnej WUM. Słuchaczy powitała prof. Magdalena Kucia, kierownik laboratorium.
Profesor Kucia przybliżyła imponujący biogram prelegenta – naukowca z ponad 25-letnim doświadczeniem, autora ponad 50 publikacji naukowych, współtwórcy międzynarodowych patentów, który pełni funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Chorób Neurodegeneracyjnych w Bordeaux oraz kieruje zespołem badawczym Purinergic-mediated Inflammation and Brain Disorders. Jest też dyrektorem ds. badań francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS).
– Jestem przekonana, że dzisiejszy wykład dostarczy cennych spostrzeżeń na temat fascynującej biologii receptorów P2X oraz będzie okazją do interesującej dyskusji naukowej – podkreśliła prof. Magdalena Kucia.
ATP i receptory P2X – jak działa sygnalizacja w mózgu
Sygnalizacja purynergiczna, czyli system komunikacji międzykomórkowej, odgrywa kluczową rolę w regulacji funkcjonowania układu nerwowego. Cząsteczkami przekazującymi sygnał są nukleotydy i nukleozydy purynowe. Profesor Boué-Grabot rozpoczął wykład od przypomnienia, że nukleotyd adeninowy ATP (adenozynotrifosforan) – główne źródło i nośnik energii we wszystkich żywych komórkach, pełni również bardzo ważną funkcję zewnątrzkomórkowej cząsteczki sygnałowej. ATP aktywuje przede wszystkim receptory P2X i P2Y, a jego metabolity, m.in. adenozyna, oddziałują na kolejne rodziny receptorów.
– Receptory te występują w różnych typach komórek i narządach. Uczestniczą zarówno w fizjologii, jak i patologii wielu układów. Odgrywają rolę między innymi w mózgu, chorobach nowotworowych, nerkach, płucach, sercu, układzie odpornościowym oraz chorobach naczyniowych.
W prowadzonym przez prelegenta laboratorium naukowcy skupiają się przede wszystkim na receptorach P2X: P2X2, P2X4 i P2X6, które w mózgu modulują transmisję oraz plastyczność synaptyczną.
– Przez wiele lat uważaliśmy ATP za szybki neuroprzekaźnik działający poprzez receptory P2X. Obecnie nasze spojrzenie nieco się zmieniło i ATP traktujemy raczej jako współmodulator sygnalizacji w mózgu.
Receptor P2X4 i jego znaczenie w chorobach układu nerwowego
Dalszą część wykładu profesor Boué-Grabot poświęcił prowadzonym przez siebie badaniom nad P2X4 – receptorem, który w warunkach prawidłowych znajduje się głównie wewnątrz komórki i jego udział w fizjologicznej transmisji synaptycznej jest ograniczony.
– Ciekawe jest jednak, że w wielu stanach patologicznych obserwujemy zwiększenie ekspresji P2X4 na powierzchni komórek. Zjawisku temu zazwyczaj towarzyszy zwiększenie wrażliwości komórek na ATP – tłumaczył prelegent.
I dodał, że zwiększoną ekspresję obserwuje się w wielu chorobach neurologicznych, m.in. chorobie Alzheimera, padaczce, stwardnieniu rozsianym, jednak dokładna rola P2X4 w większości z nich pozostaje niejasna. Najlepiej poznana jest w bólu neuropatycznym, gdzie zwiększona ekspresja tego receptora przyczynia się do rozwoju allodynii, czyli bólu wywołanego przez normalnie niebolesne bodźce, oraz hiperalgezji, czyli nadmiernej reakcji na bodźce bólowe.
Zespół profesora Boué-Grabot, wykorzystując specjalnie opracowane modele myszy umożliwiające selektywne manipulowanie ekspresją P2X4, przeprowadził szereg eksperymentów analizujących wpływ tego receptora na plastyczność synaptyczną mózgu. Wyniki wskazały, że zwiększona ekspresja P2X4 zaburza plastyczność, co prowadzi do problemów z uczeniem się i pamięcią. Obecnie zespół bada także znaczenie P2X4 w lęku i zaburzeniach związanych ze stresem. Co istotne, zwiększona aktywność P2X4 nie zawsze ma niekorzystne konsekwencje. W modelu stwardnienia rozsianego zespół wykazał, że może ona działać ochronnie.
Szczególnie złożoną rolę P2X4 naukowcy zaobserwowali w stwardnieniu zanikowym bocznym (ALS). Okazało się, że działanie receptora zależy od rodzaju komórki: P2X4 obecny w neuronach działa niekorzystnie, przyspieszając postęp choroby, natomiast P2X4 w mikrogleju pełni funkcję ochronną, spowalniając rozwój objawów. Wyniki te pokazują, że znaczenie P2X4 zależy m.in. od typu komórek, w których receptor ten jest obecny.
Wykład prof. Erica Boué-Grabota zakończyła dyskusja z uczestnikami.